قوانین رسمی بک‌گامون فقط به نحوه حرکت مهره‌ها محدود نمی‌شود. در مسابقات رسمی، نحوه ریختن تاس، استفاده از ساعت، Doubling Cube، حرکت‌های غیرقانونی، جریمه‌ها و حتی بازبینی ویدیویی هم قواعد مشخصی دارند. مقررات International Backgammon Federation یا IBF رشته‌هایی مانند Backgammon، Backgammon Blitz، Backgammon Doubles، Sprintgammon، Longgammon و Longgammon Blitz را پوشش می‌دهد.
هدف بازی بک‌گامون چیست؟
بک‌گامون یک بازی فکری بین دو بازیکن است که با مهره و دو تاس روی صفحه مخصوص انجام می‌شود. هدف بازیکن این است که تمام مهره‌های خود را طبق قوانین حرکت به موقعیت نهایی برساند و زودتر از حریف آن‌ها را از صفحه خارج کند.
صفحه بک‌گامون ۲۴ خانه یا Point دارد که در چهار بخش شش‌تایی قرار می‌گیرند. هر بازیکن در بک‌گامون استاندارد ۱۵ مهره در اختیار دارد.
نوبت بازیکن چه زمانی تمام می‌شود؟
بازیکنان به‌نوبت تاس می‌ریزند و مهره‌های خود را حرکت می‌دهند. در مسابقاتی که با ساعت برگزار می‌شوند، بازیکن پس از تکمیل حرکت باید دکمه ساعت را فشار دهد. بعد از انتقال نوبت، حریف اجازه دارد تاس‌ها را بردارد و رول بعدی را انجام دهد.
طبق مقررات IBF، کارهای مربوط به یک نوبت، از ریختن تاس و حرکت مهره‌ها گرفته تا استفاده از ساعت و Doubling Cube، باید با یک دست انجام شوند.
چه کسی بازی را شروع می‌کند؟
برای تعیین بازیکن شروع‌کننده، هر بازیکن یک تاس می‌ریزد. بازیکن دارای مهره‌های سفید یا روشن ابتدا تاس می‌ریزد و سپس بازیکن دارای مهره‌های سیاه یا تیره. بازیکنی که عدد بزرگ‌تر بیاورد، حرکت اول را با اعداد همین دو تاس انجام می‌دهد.
در هر گیم از یک Match، بازیکن شروع‌کننده دوباره با همین روش مشخص می‌شود.
قانون حرکت مهره‌ها در بک‌گامون
عدد هر تاس تعداد خانه‌هایی را مشخص می‌کند که مهره اجازه حرکت دارد و اعداد دو تاس به‌عنوان دو حرکت جداگانه در نظر گرفته می‌شوند.
اگر بازیکن جفت بیاورد، باید عدد تاس را چهار بار بازی کند. بازیکن موظف است تا جای ممکن از هر دو عدد یا در حالت جفت از هر چهار حرکت استفاده کند.
اگر فقط یکی از دو عدد قابل‌بازی باشد، همان عدد باید بازی شود. اگر هر دو عدد به‌صورت جداگانه قابل‌بازی باشند اما امکان استفاده از هر دو وجود نداشته باشد، بازیکن باید عدد بزرگ‌تر را بازی کند. اگر هیچ حرکت قانونی وجود نداشته باشد، نوبت بازیکن از دست می‌رود.
زدن مهره و ورود از Bar
در Backgammon، بازیکن می‌تواند مهره خود را روی خانه باز، خانه‌ای که مهره‌های خودش در آن قرار دارند یا خانه‌ای که تنها یک مهره حریف روی آن قرار گرفته حرکت دهد.
وقتی مهره روی تک‌مهره حریف قرار می‌گیرد، مهره حریف Hit می‌شود و به Bar می‌رود. بازیکنی که مهره روی Bar دارد، باید پیش از حرکت سایر مهره‌هایش، مهره‌های زده‌شده را وارد زمین کند. اگر خانه‌های مورد نیاز بسته باشند و امکان ورود وجود نداشته باشد، بازیکن نوبتش را از دست می‌دهد.
قانون خارج‌کردن مهره‌ها
بازیکن زمانی اجازه دارد Bearing Off یا خارج‌کردن مهره‌ها را آغاز کند که هر ۱۵ مهره او وارد Home Board شده باشند.
مهره‌ها بر اساس اعداد تاس خارج می‌شوند. اگر روی خانه متناظر با عدد تاس مهره‌ای وجود نداشته باشد، بازیکن تحت شرایط تعیین‌شده در قوانین می‌تواند مهره‌ای از خانه پایین‌تر خارج کند؛ به‌شرط آن‌که روی خانه‌های بالاتر مهره‌ای باقی نمانده باشد.
در Backgammon، Backgammon Blitz، Backgammon Doubles و Sprintgammon، اگر هنگام Bearing Off یکی از مهره‌ها زده شود، بازیکن باید آن مهره را دوباره وارد زمین کند و به Home Board برساند و سپس خارج‌کردن مهره‌ها را ادامه دهد. بازیکنی که زودتر تمام مهره‌های خود را از صفحه خارج کند، برنده گیم است.
قوانین ریختن تاس
طبق مقررات IBF، تاس‌ها باید با Baffle Box یا کاپ مخصوص ریخته شوند. هر دو تاس باید هم‌زمان روی سطح صاف قرار بگیرند.
اگر یک یا هر دو تاس از محدوده تعیین‌شده خارج شوند، روی مهره قرار بگیرند یا به‌صورت صاف روی سطح قرار نگیرند، رول معتبر نیست و تاس‌ها باید دوباره ریخته شوند.
مالیدن تاس روی صفحه، میز، لباس یا اشیای دیگر، پنهان‌کردن تاس از دید حریف، داور یا دوربین و تنظیم عددهای تاس پیش از رول نیز ممنوع است.
دخالت در تاس حریف
بازیکن اجازه ندارد در رول حریف دخالت کند. تماس با تاس، Baffle Box یا کاپ پیش از کامل‌شدن رول می‌تواند دخالت در تاس حریف محسوب شود. در صورت دخالت حریف در رول، مقررات IBF به بازیکن اجازه می‌دهد یک حرکت قانونی دلخواه انجام دهد.
برداشتن تاس‌ها یا شروع رول پیش از پایان نوبت حریف نیز ممنوع است و می‌تواند به اخطار و در صورت تکرار تخلف، جریمه‌های بیشتر منجر شود.
قوانین ساعت مسابقه
در مسابقات زمان‌دار، بازیکنان باید Match را در زمان تعیین‌شده در مقررات رقابت به پایان برسانند. پس از حرکت، بازیکن باید با همان دستی که مهره را حرکت داده دکمه ساعت حریف را فشار دهد و نباید مانع دسترسی حریف به ساعت شود.
اگر بازیکنی فراموش کند ساعت را فشار دهد، دیگران اجازه دخالت ندارند و فقط حریف می‌تواند این موضوع را به او یادآوری کند.
تمام‌شدن زمان کنترل‌شده به‌معنی شکست در Match است. در این حالت، امتیاز لازم برای پیروزی در Match به حریف تعلق می‌گیرد. مقررات IBF برای برخی موقعیت‌های خاص در لحظه پایان زمان نیز شرایط جداگانه‌ای تعیین کرده‌است.
Doubling Cube چگونه کار می‌کند؟
Doubling Cube دارای اعداد ۲، ۴، ۸، ۱۶، ۳۲ و ۶۴ است. در ابتدای گیم، کیوب در مرکز قرار می‌گیرد و ارزش اولیه بازی یک امتیاز است.
بازیکن در نوبت خودش و پیش از ریختن تاس می‌تواند دابل پیشنهاد دهد. طبق مقررات IBF، اگر بازیکن کیوب را بردارد، باید دابل را اجرا کند و دیگر نمی‌تواند آن را به جای قبلی برگرداند.
اگر حریف پیشنهاد دابل را رد کند یا Drop بدهد، گیم پایان پیدا می‌کند. اگر دابل را قبول کند، بازی با ارزش جدید ادامه پیدا می‌کند و مالکیت کیوب به بازیکنی می‌رسد که دابل را پذیرفته است.
در ادامه امکان Redouble و افزایش ارزش کیوب به ۴، ۸، ۱۶، ۳۲ و ۶۴ وجود دارد. مقررات IBF محدودیتی برای تعداد Redoubleها تعیین نمی‌کند.
قانون Crawford چیست؟
وقتی یکی از بازیکنان به Match Point می‌رسد، قانون Crawford برای یک گیم اجرا می‌شود. در این گیم Doubling Cube از بازی خارج می‌شود و بازیکنان نمی‌توانند دابل کنند.
حرکت غیرقانونی چه حکمی دارد؟
حرکت اشتباه مهره، انجام حرکت اضافه، حرکت‌دادن مهره حریف، خارج‌کردن نادرست مهره یا قرارندادن مهره زده‌شده روی Bar از نمونه‌های حرکت غیرقانونی هستند.
در چنین شرایطی، حریف می‌تواند حرکت انجام‌شده را بپذیرد یا درخواست اصلاح آن را مطرح کند. اگر داور حرکت غیرقانونی را مشاهده کند، می‌تواند بازیکن را ملزم به اصلاح اشتباه کند.
اگر حریف حرکت پاسخ خود را انجام دهد، حق درخواست اصلاح حرکت قبلی را از دست می‌دهد. همچنین اگر بازیکن حرکت غیرقانونی انجام دهد و ساعت را فشار دهد، حریف می‌تواند ساعت را برگرداند و از او بخواهد خطا را با استفاده از زمان خودش اصلاح کند.
انجام عمدی حرکت غیرقانونی و راه‌اندازی ساعت حریف برای به‌دست‌آوردن زمان فکر بیشتر، تخلف جدی محسوب می‌شود.
قوانین Longgammon
در Longgammon هر بازیکن ۱۵ مهره دارد، اما چیدمان و برخی قوانین حرکت با Backgammon تفاوت دارند. چیدمان آغازین مهره‌ها Head نامیده می‌شود و حرکت مهره از این موقعیت، حرکت از Head محسوب می‌شود.
در هر نوبت معمولا فقط یک مهره را می‌توان از Head حرکت داد. یک استثنا برای نخستین حرکت بازیکن دوم وجود دارد: اگر این بازیکن جفت ۳-۳، ۴-۴ یا ۶-۶ بیاورد، اجازه دارد دو مهره را از Head حرکت دهد.
در Longgammon نمی‌توان مهره را روی خانه‌ای قرار داد که مهره حریف آن را اشغال کرده‌است. ساخت بلوک شش‌مهره‌ای مجاز است، اما مسدودکردن هر ۱۵ مهره حریف ممنوع است. ایجاد موقت چنین بلوکی در میانه یک نوبت نیز مجاز نیست.
قوانین Backgammon Doubles
Backgammon Doubles بر پایه قوانین Backgammon انجام می‌شود، اما در هر سمت دو بازیکن حضور دارند و اعضای یک تیم اجازه دارند با یکدیگر مشورت کنند.
در طول هر گیم فقط یکی از دو بازیکن یک تیم اجازه دارد تاس بریزد، مهره‌ها را حرکت دهد و با Doubling Cube کار کند. اعضای تیم می‌توانند بین گیم‌ها جای خود را عوض کنند.
قوانین Sprintgammon
Sprintgammon یکی از متفاوت‌ترین رشته‌های تعریف‌شده در مقررات IBF است. هر بازیکن تنها سه مهره دارد که در شروع بازی روی خانه‌های ۲۴، ۲۳ و ۲۲ در Home Board حریف قرار می‌گیرند.
پس از این چیدمان متفاوت، بازی بر اساس قوانین Backgammon ادامه پیدا می‌کند.
قوانین استراحت در مسابقه
تعداد استراحت‌ها به طول Match بستگی دارد. در Matchهای ۷ یا ۹ پوینتی، هر بازیکن یک استراحت دارد. در Matchهای ۱۱ یا ۱۳ پوینتی دو استراحت و در Matchهای ۱۵ پوینتی یا بیشتر سه استراحت برای هر بازیکن در نظر گرفته می‌شود.
در Sprintgammon یک استراحت مشترک برای هر دو بازیکن وجود دارد که نمی‌تواند زودتر از ۴۵ دقیقه پس از آغاز Match انجام شود.
در Matchهای ۵ پوینتی یا کمتر و همچنین رشته‌های Backgammon Blitz و Longgammon Blitz استراحت مجاز نیست. مدت استراحت نیز نباید از پنج دقیقه بیشتر شود.
جریمه‌های بازیکنان
داور برای نقض قوانین، مقررات مسابقه یا رفتار غیرورزشی می‌تواند بسته به نوع تخلف جریمه اعمال کند.
- اخطار
- کاهش زمان باقی‌مانده بازیکن تا حداکثر نصف زمان موجود
- اضافه‌کردن زمان به حریف
- کسر یک امتیاز
- اعلام باخت در یک گیم
- حذف از مسابقات با تصمیم سرداور
نوع جریمه به ماهیت تخلف و تشخیص داور بستگی دارد. بازی غیرصادقانه عمدی، از جمله باخت عمدی، می‌تواند به حذف بازیکن از مسابقات و احتمال محرومیت منجر شود.
بازبینی ویدیویی مسابقات
مقررات IBF امکان فیلم‌برداری از مسابقات با تجهیزات برگزارکننده را در نظر گرفته‌است. برگزارکننده مشخص می‌کند کدام میزها فیلم‌برداری شوند و کدام مسابقات به‌صورت زنده پخش شوند.
برای بررسی اختلاف روی صفحه، داور می‌تواند از متخصص فنی و فیلم مسابقه استفاده کند. قوانین برای درخواست‌های بی‌مورد بازبینی نیز پیامدهایی در نظر گرفته‌اند. اگر بازیکنی در یک Match سه بار باعث توقف بازی و فراخواندن متخصص فنی برای بازبینی ویدیو شود و هر سه بار بررسی نشان دهد ادعای او درست نبوده، بازنده Match اعلام می‌شود.
جمع‌بندی قوانین بک‌گامون
شناخت قوانین بک‌گامون در سطح مسابقات فقط به دانستن جهت حرکت مهره‌ها و نحوه Bearing Off ختم نمی‌شود. مدیریت ساعت، اجرای صحیح رول، Doubling Cube، Crawford، برخورد با حرکت‌های غیرقانونی و رفتار بازیکن پشت میز می‌توانند مستقیما نتیجه مسابقه را تغییر دهند.
برای بازیکنی که قصد حضور در رقابت‌های رسمی را دارد، مطالعه مقررات همان‌قدر اهمیت دارد که تمرین پوزیشن‌ها و تصمیم‌های فنی. گاهی نتیجه یک Match نه با یک حرکت پیچیده، بلکه با رعایت یا نادیده‌گرفتن یکی از همین قوانین تعیین می‌شود.